Cukrzyca – kompendium wiedzy

Spis treści:
Czym jest cukrzyca?
Najczęstsze typy choroby
Rozpoznanie cukrzycy
Przyczyny cukrzycy
Życie z cukrzycą
Leczenie cukrzycy
Dieta dla diabetyka
Powikłania cukrzycy
Pierwsza pomoc
Fakty i mity na temat cukrzycy
Podsumowanie

Czym jest cukrzyca?

Cukrzyca jest chorobą, która dotyka naszego społeczeństwa w coraz większym stopniu. Kiedyś wydawało się, że jest to jedynie problem ludzi starszych i otyłych, dziś jednak coraz częściej zapadają na nią ludzie w młodym wieku, czy wręcz dzieci, i to z pozoru będący poza grupą ryzyka.

Cukrzyca zdefiniowana jest jako choroba metaboliczna o zróżnicowanej i złożonej etiologii, która charakteryzuje się przewlekłą hiperglikemią z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów, tłuszczów i białek na skutek upośledzenia wydzielania insuliny i/lub jej działania. [1] Przewlekła hiperglikemia, czyli podwyższony poziom glukozy (potocznie: cukru) we krwi, powoduje w efekcie szereg negatywnych skutków dla całego organizmu, a przy braku odpowiedniego leczenia może spowodować śmierć.

Kolejnym ważnym pojęciem jest diabetyk, czyli osoba chorująca na cukrzycę. Często używa się potocznej nazwy cukrzyk. Pochodzi od tego również nazwa nauki, zajmującej się zagadnieniem cukrzycy, czyli diabetyka. Z kolei lekarze, którzy prowadzą leczenie chorych, to diabetolodzy.

Ostatnim ważnym pojęciem dla cukrzyków jest indeks glikemiczny, IG. Określa on procentowo szybkość wzrostu stężenia glukozy we krwi po spożyciu danych produktów, w porównaniu do wzrostu, jaki następuje po spożyciu tej samej ilości węglowodanów w postaci czystej glukozy. Innymi słowy jest to parametr, który mówi, jak zareaguje organizm po spożyciu danego pokarmu. Różne produkty zawierają bowiem różne węglowodany: proste i złożone, które będą wolniej lub szybciej wchłaniane. Ustalono (na podstawie wyliczenia porównawczego względem czystej glukozy), że pokarmy, które są szybko trawione, a produkty ich trawienia szybko i łatwo wchłaniane, mają wysoki indeks glikemiczny – powyżej 70. Pokarmy, które mają średnią szybkość trawienia, mają średni indeks glikemiczny, w przedziale 55 – 70. Natomiast pokarmy, które są powoli trawione, a produkty ich przemiany wolno wchłaniane, mają niski indeks glikemiczny: poniżej 55.

Po spożyciu produktów o wysokim IG, z tzw. łatwo przyswajalnymi węglowodanami, następuje szybki wzrost poziomu glukozy we krwi, a następnie jej szybki spadek, często poniżej poziomu początkowego (przed jedzeniem). Takie wahania są bardzo niekorzystne i mogą prowadzić do hipoglikemii, dlatego diabetycy powinni unikać produktów o wysokim IG. Zamienić powinni je na produkty o niskim IG, które powodują powolny, łagodny wzrost poziomu cukru we krwi, a nie gwałtowne jego skoki. [2a]

Najczęstsze typy choroby

Chorobę dzieli się na kilka typów, przy czym najczęściej spotykane są: cukrzycę typu pierwszego oraz cukrzycę typu drugiego. Dodatkowo wymienić należy cukrzycę u dzieci oraz ciążową.

Cukrzyca typu I spowodowana jest nieprawidłowym działaniem trzustki. Jest to proces autoimmunologiczny, co oznacza, iż układ odpornościowy atakuje komórki swojego własnego organizmu – komórki beta wysp trzustkowych. Komórki te odpowiadają za produkcję insuliny, czyli hormonu odpowiedzialnego za utrzymanie prawidłowego stężenia glukozy we krwi. Kiedy po uszkodzeniu trzustki pojawia się niedobór insuliny, rośnie poziom cukru. Mechanizm ten sprawia, że hormon musi być podawany choremu z zewnątrz, co pociąga za sobą nazywanie cukrzycy typu I insulinozależną. Często pojawia się ona u osób poniżej 35 roku życia, w tym w okresie dojrzewania, dlatego dawniej uważana była za chorobę młodzieńczą. [3]

Cukrzyca typu II związana jest z insulinoopornością – stanem, w którym organizm jest mniej wrażliwy na obecność insuliny i działa nieprawidłowo nawet przy względnie dużych jej ilościach. W tym typie choroby również może występować upośledzenie działania trzustki, jednak najczęściej nie w takim stopniu, jak w przypadku cukrzycy typu I. Niedobór insuliny jest względny, tj. znajduje się ona w organizmie, ale ten jej „nie dostrzega” i funkcjonuje tak, jakby insuliny nie było, czyli uwalnia glukozę z komórek do krwi i nie wchłania jej ponownie. Jest to choroba insulinoniezależna i jej podawanie do organizmu z zewnątrz nie przynosi odpowiedniej poprawy. Przyczyny choroby są zwykle złożone i związane ze stylem życia, ale także z dojrzalszym wiekiem: cukrzyca typu drugiego częściej występuje u osób po 45 roku życia, dlatego była nazywana cukrzycą dorosłych. [4]

Cukrzyca dziecięca będąca rodzajem cukrzycy typu I, rozpoznawana jest najczęściej w wieku dojrzewania, kiedy organizm młodego człowieka jest najbardziej obciążony. Ma ona typowe objawy, prowadzące do jej rozpoznania, a badania nad pojawieniem się choroby poniżej 15 roku życia wciąż są prowadzone. Wykazano w nich m.in. że starszy wiek matki, wyższa waga urodzeniowa, narażenie we wczesnym okresie życia na niekorzystne warunki, w tym drobnoustroje, a także dziecięca otyłość w istotny sposób przyczyniają się do jej powstawania. [5]

Od kilku lat obserwuje się także coraz częstsze pojawianie się cukrzycy typu II u dzieci. Jest ona stwierdzana zwykle u dzieci otyłych, przy czym może iść w parze z innymi problemami zdrowotnymi. Ze względu na to, iż jest ona z reguły wynikiem nieodpowiedniej diety i braku aktywności fizycznej, działania w tym zakresie są niezbędne do poprawy stanu dziecka. Wprowadzenie zdrowych posiłków oraz ruchu może być poparte farmakologią, dostosowaną do konkretnego przypadku.

Nierozpoznana albo źle leczona cukrzyca u dzieci może prowadzić do zaburzeń ich rozwoju. Postępujące uszkodzenie układów krwionośnego i nerwowego, wzroku i nerek to najpoważniejsze konsekwencje cukrzycy typu I, które nie tylko obniżają poziom życia, ale mogą doprowadzić do konieczności wykonywania dializ czy wręcz przeszczepu nerki. W cukrzycy typu II częstsze są zaburzenia lipidowe, nadciśnienie tętnicze czy zaburzenia dojrzewania, a dopiero w późniejszym stadium pojawiają się powikłania takie, jak w przypadku cukrzycy typu I. [6]

Cukrzyca ciążowa jest z kolei najczęściej wywołana insulinoopornością (typ II). Definiuje się ją często jako każde zaburzenie tolerancji glukozy, objawiające się w trakcie ciąży. Jej pojawienie się powoduje pogorszenie stanu zdrowia matki i zwiększenie szansy na wystąpienie u niej po porodzie cukrzycy typu II. Wpływa także niekorzystnie na rozwój dziecka, może prowadzić do powstawania wad serca i układu nerwowego, a w niektórych przypadkach do zgonu wewnątrzmacicznego. Z tych powodów nie może być ona bagatelizowana i niezbędne jest prawidłowe leczenie kobiet chorych na cukrzycę ciążową. [7]

Rozpoznanie cukrzycy

Cukrzyca, będąc chorobą przewlekłą, nie daje jednocześnie nasilonych wczesnych objawów. Chorzy zwykle jej nie zauważają, dopóki ich choroba nie stanie się bardziej zaawansowana, lub jeśli nie zostanie wykryta podczas kontrolnych badań, również w przypadku diagnozowania innych chorób. Do tych najwcześniejszych symptomów, wskazujących na cukrzycę, należą zmiany w obrazie morfologicznym, czyli podwyższone stężenie glukozy we krwi. Podstawowe badania to oznaczenie glikemii na czczo oraz doustny test tolerancji glukozy.

Oznaczenie glikemii na czczo polega na zbadaniu poziomu glukozy we krwi pacjenta rano, przed spożyciem posiłku. Test tolerancji glukozy wykonywany jest w drugiej kolejności i polega na tym, że po pierwszym pobraniu krwi pacjent w ciągu 5 minut wypija 75g glukozy rozpuszczonej w 250 ml wody. Następnie, po odczekani 2 godzin, następuje ponowne pobranie krwi i oznaczenie glukozy.

U osoby zdrowej przed jedzeniem stężenie glukozy nie powinno przekraczać 100 mg/dl. Z kolei około 2 godzin po posiłku może sięgać 140 mg/dl. Wynik na czczo w przedziale 100-125 mg/dl oraz wynik po spożyciu glukozy w przedziale 140-199 mg/dl, to zapowiedź stanu przedcukrzycowego, a przekroczenie górnej granicy oznacza, że osoba poddana badaniu ma cukrzycę. [8, 9]

Inne badania diagnostyczne, które należy wykonać, to poziom insuliny i poziom peptydu C we krwi. Poziom insuliny badany na czczo i po obciążeniu glukozą może wykazać, czy pacjent cierpi na insulinooporność (cukrzycę typu II). Poziom peptydu C pozwala na zdiagnozowanie pracy trzustki, w tym czy nie ustępuje w niej stan zapalny. Peptyd C jest odszczepiany podczas produkcji insuliny w trzustce i jego poziom jest równy poziomowi produkowanej insuliny. Jeśli wyniki badania są nieprawidłowe, oznacza to, że trzustka nie pracuje właściwie i nie produkuje odpowiedniej ilości hormonu.

W przypadku podejrzenia cukrzycy, m.in. w celu ustalenia jej typu, warto wykonać badania autoprzeciwciał. Ich pojawienie się we krwi może być pierwszym symptomem choroby, pozwala także na odróżnienie typu I od II. Do badań tych należą: anty-GAD, anty-IA2, ICA. [10]

Oprócz zmian w obrazie morfologicznym, pojawiają się charakterystyczne symptomy ze strony całego organizmu, wskazujące na wystąpienie choroby. W przypadku cukrzycy typu I oraz II do najczęściej spotykanych objawów należą:

  1. Częstomocz – częste oddawanie moczu, również w nocy;
  2. Polidypsja – nadmierne pragnienie;
  3. Zmęczenie, senność, osłabienie;
  4. Utrata wagi, pomimo normalnego albo zwiększonego apetytu;
  5. Poligamia – zwiększony apetyt;
  6. Problemy ze wzrokiem i skórą;
  7. Długie gojenie ran.

Dodatkowo, w cukrzycy typu I, pojawić się mogą mdłości, wymioty, bóle brzucha, rozdrażnienie i wybuchy agresji, a także nieprzyjemny zapach z ust (zapach kwaśnych jabłek, acetonu). W cukrzycy typu II symptomami mogą być także nadciśnienie czy stany zapalne miejsc intymnych. [3, 4, 8]

Skrajnym przypadkiem, pozwalającym na rozpoznanie choroby, jest śpiączka cukrzycowa, czyli nagła utrata przytomności. Często występuje ona u osób, które mają niezdiagnozowaną chorobę typu I lub zaniedbują leczenie, co prowadzi do gwałtownego wzrostu glukozy w ich organizmie i wybitnie niskiego poziomu insuliny. Jest to śpiączka hiperglikemiczna. Inny rodzaj to śpiączka hipoglikemiaczna, pojawiająca się, kiedy w wyniku leczenia insuliną i zbyt dużego zwiększenia jej stężenia, dochodzi do gwałtownego spadku cukru i utraty świadomości. [11]

Przyczyny cukrzycy

Ryzyko wystąpienia cukrzycy jest różnorodne i zależy między innymi od jej typu. W najczęstszych przypadkach, czyli cukrzycy typu I i II, przyczyny mogą być genetyczne lub związane ze środowiskiem, trybem życia i wcześniejszymi chorobami. Dlatego do czynników zwiększających ryzyko zachorowania na cukrzycę typu I można zaliczyć:

  1. Częste infekcje w dzieciństwie, które upośledzają układ odpornościowy, a jednocześnie powodują, że organizm jest dodatkowo obciążony;
  2. Chorzy na cukrzycę w rodzinie, zwłaszcza bliscy krewni;
  3. Występowanie innych chorób autoimmunologicznych, świadczące o nieprawidłowościach w działaniu układu odpornościowego; [12]
  4. Stany przedrzucawke w trakcie ciąży u matki, które poprzedzają rzucawkę, czyli drgawki całego ciała. [13]

Czynniki ryzyka, które przyczyniają się do zachorowań na cukrzycę typu II zwykle związane są ze sposobem życia człowieka. Obejmują one szereg czynników, które można świadomie wyeliminować, takich jak:

  1. Nadwaga i otyłość, zwłaszcza skoncentrowana wokół talii;
  2. Siedzący tryb życia, unikanie sportu;
  3. Niezdrowa dieta, w szczególności bogate w cukry i tłuszcze (jedzenie typu fast food);
  4. Przebyta cukrzyca ciążowa;
  5. Choroby sercowo-na życiowe, w tym nadciśnienie;
  6. Zespół policystycznych jajników;
  7. Zdiagnozowany stan przedcukrzycowy. [4]

Zwłaszcza w przypadku cukrzycy typu II, bardzo ważne jest jej zapobieganie, czyli przejście od niezdrowego trybu życia, do zdrowego. Jest to szczególnie istotny temat, kiedy spojrzy się na wyniki badań prowadzonych przez Światową Federację Cukrzycy, szacujące ilość chorych na świecie: obecnie liczą one 382 mln ludzi, a mają wzrosnąć do 2030 roku aż do 552 mln chorych. [1]

Życie z cukrzycą

Poznawszy definicję, a także uwarunkowania choroby, należy w szczególności przypatrzyć się temu, jak wygląda życie chorych na cukrzycę. Ze względu na to, iż jest to choroba metaboliczna i przewlekła, powodująca różnorodne powikłania, a nawet zgon, obejmuje ona szereg zmian nie tylko w życiu chorego, ale również jego najbliższych. W szczególności zmiany te będą zmuszały całe otoczenie do odpowiedniego przystosowania się, jeśli chorym jest dziecko. Wówczas to na jego rodziców spada odpowiedzialność za kontrolę poziomu glukozy czy prawidłową dietę. A zatem jakie dokładnie zmiany pojawią się w życiu chorego?

Jak zostało już napisane wcześniej, cukrzyca typu pierwszego jest cukrzycą insulinozależną, czyli ilość insuliny w organizmie bezpośrednio przekłada się na stężenie cukru we krwi. Z tego powodu praktycznie od pierwszego dnia po postawieniu diagnozy chory musi przyjmować insulinę. W wielu przypadkach choroba zostaje wykryta w chwili, w której jest już zaawansowana, a normy glukozy we krwi poważnie przekroczone. Mogą temu towarzyszyć także inne zmiany morfologiczne, w tym zaburzenia elektrolityczne. W związku z tym chorzy trafiają do szpitala, gdzie poddawani są leczeniu z pomocą wlewu dożylnego roztworu insuliny i soli fizjologicznej.

Dopiero po szpitalnym wyrównaniu poziomu glukozy i elektrolitów we krwi, chory może przejść do samodzielnego podawania sobie insuliny. Jest to od tej pory niezbędny element jego życia, którego wykonanie musi być znane zarówno jemu, jak i jego najbliższemu otoczeniu. Chorzy muszą stale monitorować swój poziom cukru we krwi, do czego służą specjalnie przygotowane glukometry, badające kroplę krwi z palca. Na tej podstawie ustalana jest ilość niezbędnej dla pacjenta insuliny w ciągu doby. Zwykle w klasycznej metodzie leczenia wykonuje się cztery iniekcje podskórne dziennie. W nowoczesnych metodach stosowana jest intensywna insulinoterapia lub używana jest specjalna pompa insulinowa. [14]

Oprócz tego, istotne jest zadbanie o prawidłowy, zdrowszy tryb życia. Składa się na to wykonywanie ćwiczeń fizycznych, które powodują, że poziom glukozy we krwi jest bardziej stabilny. Dzięki temu rzadziej występują przypadki śpiączki i chory odczuwa mniejsze skutki cukrzycy. Warto przy tym pamiętać, że również przed, w trakcie i po ćwiczeniach należy wykonać pomiar cukru, co pozwoli ocenić, jak dany sport wpływa na chorobę. [15]

Zdrowy tryb życia to oprócz aktywności fizycznej także dieta. Odgrywa ona ogromną rolę dla cukrzyków, gdyż w najbardziej istotny i bezpośredni sposób wpływa na ilość glukozy w organizmie. W miarę możliwości powinna być skonsultowana z lekarzem lub dietetykiem, a także dopasowana do tryby życia danej osoby. Są jednak rady ogólne, które zostaną przedstawione w następnym rozdziale.

Niemniej ważne jest dbanie o dobrą kondycję psychiczną. Wykazano, że osoby chorujące na cukrzycę, w szczególności dzieci, są narażone na spadki nastroju, depresję, poczucie niepokoju czy zaburzenia żywienia. Każdy z tych stanów wymaga przezwyciężenia, w czym może pomóc specjalista, rodzina, przyjaciele lub nowe aktywności. Emocjonalne wsparcie bliskich oraz skoncentrowanie się na czymś, co jest przyjemne, zamiast na chorobie i wyrzeczeniach, jest kluczem do sukcesu. [16]

Również w przypadku cukrzycy typu drugiego, bardzo ważne jest zastosowanie powyższych porad dotyczących aktywności fizycznej, odpowiedniej diety i zdrowia psychicznego. Ze względu na to, iż drugi typ choroby występuje często u osób otyłych, niezwykle istotne we wprowadzaniu zmian jest uwzględnienie zrzucenia wagi. Jednocześnie, jest to choroba insulinoniezależna, więc nie wymaga (przynajmniej w niezaawansowanych stanie) iniekcji. Często poziom glukozy jest stabilizowany w tym typie dzięki przyjmowanym tabletkom. Są jednak przypadki, w których wymaga tabletek oraz podawania insuliny w zastrzyku lub samego zastrzyku (są to cięższe przypadki choroby). Dopilnowanie, aby lekarstwa zostały zażyte, jest tak samo niezbędne, jak w przypadku cukrzycy typu I.

Leczenie cukrzycy

Jak zostało już wspomniane, cukrzycę można leczyć z pomocą leków doustnych (typ II) lub zastrzyków z insuliny (typ I oraz późniejszy typ II). W przypadku podawania hormonu, może być zastosowana efektywna metoda tzw. intensywnej insulinoterapii.

Intensywna insulinoterapia to metoda takiego podawania leku, by jak najbardziej odpowiadał naturalnemu wydzielaniu hormonu w organizmie. U zdrowych ludzi istnieje pewien stały poziom insuliny, a jej zwiększone dawki są wydzielane w odpowiedzi na przyjęcie posiłku. U osób chorych stały poziom zapewniony jest przez wstrzyknięcie jednej, dużej dawki insuliny długodziałającej. Z kolei analogiem wydzielanego podczas posiłku hormonu jest wstrzykiwanie małych dawek krótkodziałającej insuliny.

Osoby starsze, niepełnosprawne i mało aktywne zwykle preferują klasyczną metodę leczenia, ze względu na jej prostotę. Prostota ta pociąga jednak za sobą słabsze wyrównanie poziomu glukozy we krwi, nie uwzględniające czynników, które w naturalny sposób korygują poziom hormonu u ludzi zdrowych. Intensywna insulinoterapia wymaga od pacjenta większej wiedzy, w tym przeliczania posiłków na wymienniki węglowodanowe (WW), czyli specjalną jednostkę, mówiącą, ile węglowodanów zostanie spożyte w trakcie danego posiłku. Przeliczenie tego jest możliwe dzięki tabelom, przygotowanym przez dietetyków, a także dzięki znajomosci produktów, w których są lub nie ma węglowodanów. Na przykład, pół kajzerki zawiera 1 WW, a gorzka herbata nie zawiera WW.

Poziom insuliny powinien być dopasowany nie tylko do wartości wymienników ciepła, spożytych w trakcie posiłku, ale także do przedposiłkowej glikemii. Im wyższy był poziom cukru we krwi przed posiłkiem i im więcej WW zostało spożyte, tym większa powinna być ilość insuliny. Kolejny czynnik modyfikujący to aktywność fizyczna. Jeśli chory planuje intensywny wysiłek, powinien odpowiednio zredukować poziom przyjętego hormonu. [17, 18]

Drugim nowoczesnym sposobem leczenia jest pompa insulinowa, która jest elektronicznym urządzeniem o wielkości zbliżonej do telefonu komórkowego. Jest stałe podłączona do ciała pacjenta, dzięki czemu może podawać mu stałe małe dawki insuliny poprzez podskórną infuzję. Podstawę stanowi zaprogramowana dawka hormonu, ustalona przez lekarza na podstawie indywidualnych danych o pacjencie. Dawka ta może być modyfikowana przez pacjenta w zależności od jego potrzeb i aktywności, np. zmniejszona podczas uprawiania sportu. Istnieje także możliwość podania większej dawki insuliny np. po większym posiłku. Pompy insulinowe wyposażone są w kalkulator, umożliwiający szybkie przeliczenie odpowiednich w danej chwili dawek hormonu. [19]

Takie rozwiązanie jest szczególnie ważne dla dzieci i często stanowi jedyny sposób na prowadzenie normalnego życia przez malucha. Jeśli jest ono zbyt małe, by samodzielnie kontrolować swój stan i podawać sobie leki poprzez intensywną insulinoterapię, dzięki pompie może uczęszczać do szkoły, a urządzenie zaprogramowane przez rodziców podaje leki. Również w przypadku osób dorosłych pompa znacząco wpływa na poprawę ich życia, komfortu i aktywności.

Dieta dla diabetyka

Dieta osoby chorej na cukrzycę powinna być zdrowa i zbalansowana, tak, aby jednocześnie dostarczała wszystkich niezbędnych składników do organizmu, nie powodowała nagłych skoków glukozy we krwi, a także pozwalała na kontrolę (lub utratę) wagi. Należy przy tym brać pod uwagę także inne czynniki poza chorobą, takie jak wiek, płeć, czy aktywność życiowa, które wpłyną na zastosowaną dietę. Istnieją jednak ogólne zasady, którymi należy zawsze kierować się podczas przygotowywania posiłków:

  1. Wybieraj zróżnicowane jedzenie – należy łączyć rożnego rodzaju produkty w dania, by uzyskać optymalnie zbilansowany posiłek pod względem składników odżywczych;
  2. Jedz dużo warzyw – są one naturalnym źródłem witamin i minerałów, przyczyniają się do lepszego funkcjonowania całego organizmu. Są zdrowe i smaczne, a przede wszystkim przyczyniają się do utrzymania prawidłowej masy ciała. Jedz owoce, ale pamiętaj, że zawierają cukier (fruktozę), więc nie mogą być spożywane bez żadnych ograniczeń;
  3. Wybieraj produkty pełnoziarniste zamiast z wysokiego przemiału – wypieki z białej mąki czy biały ryż zawierają mało błonnika i wiele węglowodanów, które są przez organizm rozkładane do glukozy, co powoduje jej szybki wzrost. Dlatego lepiej wybierać produkty pełnoziarniste (chleb razowy, brązowy ryż), które zawierają więcej błonnika, dzięki czemu wchłanianie węglowodanów jest zmniejszone, a poczucie sytości trwa dłużej;
  4. W miarę możliwości wybieraj chude mięso – pomoże ci to w zachowaniu szczupłej sylwetki;
  5. Wprowadź do diety więcej ryb i orzechów – są one bogate w kwasy tłuszczowe omega-3, wspomagające m.in. pracę serca. Są też zdrową alternatywą dla tłustych mięs czy słodkich przekąsek;
  6. Nabiał – nie powinien być stosowany w dużych ilościach, gdyż może zawierać dużo tłuszczu i cukru, w szczególności w swoich przetworach (np. słodkie jogurty owocowe), co może prowadzić do przybierania na wadze. Jest też wiele osób, które powinny się go wystrzegać ze względu na nietolerancję laktozy;
  7. Unikaj fast foodów – ich głównymi składnikami są tłuszcze, węglowodany, polepszacze smaku i sztuczne dodatki, więc wnoszą niewielką wartość odżywczą. Bardzo szybko podnoszą poziom glukozy we krwi, a także przyczyniają się do tycia;
  8. Zmniejsz ilość soli – gotowe produkty mają jej bardzo wiele, a jest ona jednym z czynników przyczyniających się do m.in. do chorób serca czy zatrzymywania wody. Stanowi to dodatkowe obciążenie dla obarczonego cukrzycą organizmu. [20]

Bardziej szczegółowe informacje o diecie dla diabetyków można znaleźć tutaj [link do odpowiedniej strony].

Chorując na cukrzycę, należy zwrócić szczególną uwagę na używki. Najbardziej popularne z nich, czyli kawa i herbata, mogą według naukowców pozytywnie wpływać na stan zdrowia diabetyka. Zawierają one związki chemiczne (kafestol i kwas kawowy, polisacharydy i flawonoidy), które hamują wzrost poziomu glukozy. [21, 22]

Alkohol jest kolejną używką, po którą ludzie często sięgają. Wybierając go, diabetycy powinni zwróci uwagę na to, czy zawiera on węglowodany i ile – przykładowo, likiery mają ich bardzo dużo i będą znacząco podwyższać poziom glukozy we krwi. Decydując się jednak nawet na alkohol, który zawiera mało węglowodanów, należy wziąć pod uwagę, że w kilka godzin po jego spożyciu może nastąpić gwałtowny spadek poziomu cukru w organizmie. Dlatego istota jest jego kontrola i ewentualne odpowiednie modyfikowanie dawki insuliny lub zjedzenie większego posiłku. [23]

Ostatnią używką, o której należy wspomnieć, są papierosy. Naukowcy wykazali, że cukrzycy są szczególnie mocno narażeni na negatywne skutki palenia papierosów. Palenie osłabia układ krążenia, który już jest obciążony z powodu cukrzycy, co istotnie przyczynia się do jego ostrej niewydolności. Niedokrwienie organizmu potęguje inne objawy i powikłania, w wyniku czego odnotowano więcej zgonów u palących diabetyków, niż u niepalących. [24]

Powikłania cukrzycy

Wielokrotnie zostało już wspomniane, iż cukrzyca może wywołać wiele powikłań. Dzielą się one na wczesne (ostre) i późne (przewlekłe). Każde z nich, jeśli nie zostanie rozpoznane i nie podejmie się leczenia, może prowadzić do poważnego zagrożenia zdrowia lub życia pacjenta.

Do wczesnych powikłań cukrzycy zaliczyć można:

  1. Kwasicę ketonową – oznacza ona gromadzenie się w organizmie produktów metabolizmu, ketonów, które z kolei powodują zakwaszenie i zatrucie organizmu. Najczęściej jest ona spowodowana brakiem leczenia cukrzycy lub jego nieprawidłowym prowadzeniem, np. pominięciem dawki insuliny. Jej objawy to bóle brzucha, nudności, wymioty, bóle głowy, zmęczenie, nadmierne pragnienie i oddawanie moczu oraz przykry zapach z ust. W jej efekcie może dojść do śpiączki cukrzycowej, a nawet śmierci.[25]
  2. Hipoglikemię – czyli spadek ilości glukozy w organizmie. Hipoglikemia może być spowodowana np. przyjęciem zbyt dużej dawki insuliny. Do jej objawów należą: uczucie głodu, pocenie się, drżenie rąk i nóg, niepokój lub pobudzenie, osłabienie, zawroty głowy, splątanie, brak poczucia równowagi, problemy z koncentracją, bełkotliwa mowa i zaburzenia widzenia. [26]
  3. Hiperglikemię – czyli stan, w którym w organizmie znajduje się zbyt wiele glukozy we krwi. Najczęściej jest ona skutkiem nie leczonej lub nieprawidłowo leczonej cukrzycy (np. przyjęciem zbyt małej dawki insuliny). Do jej objawów należą: nadmierne oddawanie moczu, wzmożone pragnienie, utrata masy ciała, przykry zapach z ust, senność, osłabienie, problemy skórne. [27]
  4. Kwasica mleczanowa – jest stanem, w którym w organizmie pojawia się zbyt duża ilość mleczanów (produktów przemiany materii). Zwykle jest ona wywołana przyjmowaniem nieodpowiednich leków na cukrzycę. [25]

Późne powikłania cukrzycy to szereg chorób, obejmujących całe ciało człowieka. Najczęstsze z nich są zaburzenia pracy układu sercowo-naczyniowego, w tym powstawanie zmian miażdżycowych. Prowadzi to z kolei do częstszego występowania zawałów oraz udarów mózgu. W efekcie tych powikłań dochodzi do częstych zgonów chorych na cukrzycę, a także do znaczącego obniżenia poziomu ich życia.

Kolejnym poważnym powikłaniem jest zaburzenie czynności nerek. Cukier, przepływając przez nie, podnosi w kłębuszkach nerkowych ciśnienie i powoduje zatrzymywanie tam szkodliwych substancji, co z kolei przekłada się na zaburzenie ich czynności. W wielu przypadkach rozwija się niewydolność nerek, w skrajnych sytuacjach wymagająca dializ. Często jest to powikłanie zdiagnozowane zbyt późno, gdyż na wczesnym stadium nie daje żadnych objawów. Dopiero w zaawansowanym stadium choroby pojawiają się takie objawy jak osłabienie i szybkie męczenie się, obrzęki, wysokie ciśnienie i szarozielony kolor skóry.

Przy braku wyrównania poziomu cukru we krwi może dochodzić do zaburzeń ze strony układu nerwowego. Pierwszymi symptomami są mrowienie rąk i nóg, zmniejszenie odczuwania łagodnych bodźców, takich jak lekki dotyk czy zmiana temperatury otoczenia, następnie dochodzi do drżenia, odczuwania nadmiernego ciepła lub zimna, swędzenia lub pieczenia skóry.

Często mówi się o wadach wzroku, wynikających z cukrzycy – o retinopatii cukrzycowej. Jest to choroba siatkówki, wywołana zbyt dużą ilością glukozy we krwi, a może doprowadzić nawet do utraty wzroku. W początkowej fazie nie daje ona żadnych objawów, dopiero zaawansowany stan przejawia się pogorszeniem widzenia oraz zmętnieniem ciała szklistego (obserwowane przez pacjentów jako ciemne plamki, nitki czy chmury przed oczami).

Następnym powikłaniem jest tzw. stopa cukrzycowa. Jest to stan, w którym w wyniku zaburzeń ze strony układu nerwowego i krwionośnego dochodzi do powstania zmian martwiczych tkanek, a także osłabienia struktury kości i stawów. Jest on następstwem nieodczuwania bólu w momencie doznawania urazu kończyny, zakażeń oraz spowolnionego procesu gojenia się ran. W efekcie, zespół stopy cukrzycowej może szybko doprowadzić do deformacji kończyny, co utrudnia lub uniemożliwia chodzenie. W skrajnych przypadkach niezbędna jest amputacja nogi.

Cukrzycy towarzyszą także częste stany zapalne, w tym infekcje i choroby dziąseł. Wysoki poziom cukru sprzyja rozwojowi grzybów z rodzaju candida, co prowadzi do licznych zakażeń nimi. Mogą one występować w obrębie jamy ustnej (kandydoza jamy ustnej), a chorzy uskarżają się wówczas na uczucie pieczenia oraz białe plamy na śluzówce. Nieprawidłowy przebieg procesu przemiany materii wpływa także na powstawanie zajadów w kącikach ust. Kolejnymi chorobami w obrębie jamy ustnej mogą być choroby dziąseł, zębów i przyzębia, w tym osłabienie ich struktury, podatność na infekcje oraz próchnica.

Wstydliwym, choć nie rzadkim przypadkiem, są problemy seksualne diabetyków. Mężczyźni chorzy na cukrzycę narażeni są na występowanie problemów z erekcją. Jest to wynikiem uszkodzenia naczyń krwionośnych, niezbędnych do jej uzyskania. U kobiet mogą natomiast wystąpić infekcje grzybiczne pochwy, objawiające się m.in. pieczeniem, swędzeniem i bólem. [28, 29, 30]

Do tego zespołu powikłań warto dodać także te, które pojawiają się podczas wystąpienia cukrzycy ciążowej, o której była krótko mowa we wcześniejszych akapitach.

Leczenie powikłań jest z reguły trudne i długotrwałe, a w niektórych przypadkach niemożliwe. Podstawą terapii jest więc wyrównanie cukrzycy tak, aby zmiany się nie pogłębiały. Zahamowanie progresji oraz łagodzenie objawów wymienionych powyżej komplikacji jest dlatego w wielu przypadkach uznawane za sukces. [30]

Pierwsza pomoc

Diabetycy potrzebują pomocy najczęściej wówczas, gdy zasłabną, co może być spowodowane zarówno hiperglikemią (zbyt duża ilość glukozy), jak i hipoglikemią (zbyt mała ilość glukozy). W obu przypadkach pojawia się osłabienie, otępienie, a następnie utrata przytomności. W związku z tym, iż w chwili zagrożenia, zwłaszcza w obecności obcej osoby, zwykle nie ma możliwości, by sprawdzić jej poziom cukru, albo przeanalizować, co do tej pory diabetyk robił, postępowanie zawsze wyglada tak samo.

Jeśli jest to osoba nieprzytomna, należy bezzwłocznie wezwać pogotowie i ułożyć ją w pozycji bezpiecznej.

Jeśli jest to osoba przytomna, to należy:

  1. Spróbować dowiedzieć się, czy przyjmowała insulinę, kiedy i ile, czy na pewno o niej nie zapomniała.
  2. Dowiedzieć się, czy jadła posiłek i jak dawno temu.
  3. Podać posiłek, który podniesie poziom cukru, najlepiej specjalną tabletkę z glukozą, a jeśli chory jej nie ma, to sok owocowy lub w ostateczności słodką przekąskę (batonik, czekoladę). Należy to zrobić nawet w przypadku podejrzenia hiperglikemii. Dodatkowe podwyższenie poziomu cukru co prawda przyspieszy wystąpienie śpiączki, ale jest mniej niebezpieczne niż jego niedobór, który mógłby spowodować uszkodzenie mózgu poszkodowanego.
  4. Jeśli chory zapomniał o insulinie i potwierdzi to ze 100% pewnością, należy podać mu odpowiednią dawkę leku. [31]

Mając do czynienia z osobą nieznajomą, której nikt nie towarzyszy, nie należy nigdy bagatelizować objawów wstrząsu (zimny pot, blednięcie, przyspieszony oddech i tętno) czy utraty przytomności. Ze względu na to, iż diabetyk w ciężkim stanie może mieć trudność w składanym wytłumaczeniu swojej sytuacji, warto poszukać u niego biżuterii z informacją o jego chorobie. Jest to tzw. biżuteria medyczna, która ma nie tylko stanowić ozdobę, ale też przekazać informacje ratujące życie. Może być ona w formie eleganckiej, skórzanej bransoletki z metalowym, grawerowanym elementem, albo prostej opaski z miękkiego tworzywa. Pojawiają się także wisiorki czy przypinki, z różnymi napisami, np: Diabetyk. Mam cukrzycę, jeśli zemdlałem wezwij lekarza.

Jeszcze ważniejszych wskazówek może dostarczyć karta diabetyka. Jest ona przygotowana tak, by można ją było nosić w portfelu i może być wydana w języku polskim, angielskim, niemieckim, francuskim, hiszpańskim lub włoskim. Znajduje się na niej informacja Mam cukrzycę w odpowiednim języku, imię i nazwisko chorego, a także numer ICE – in case of emergency (w nagłym wypadku), czyli numer telefonu do osoby, którą należy zawiadomić np. o zasłabnięciu diabetyka. [32]

Fakty i mity na temat cukrzycy

Jak o wielu innych chorobach, tak samo i o cukrzycy krąży wiele mitów. Jednym z najpopularniejszych jest to, iż diabetycy zawsze powinni mieć przy sobie czekoladę. Nie jest to prawdą, gdyż w przypadku hipoglikemii znacznie lepsze są specjalne tabletki glukozowe. Czekolada zawiera bowiem wiele tłuszczu, a ten jest niewskazany przy wystąpieniu objawów hipoglikemii. Dlatego też powinna być ona stosowana jedynie jako ostateczność.

Drugim, często występującym mitem, jest pogląd, iż kobiety, które mają cukrzycę, nie mogą w czasie menopauzy stosować hormonalnej terapii zastępczej (HTZ). Nie jest to prawdą – mogą ją stosować po konsultacji z lekarzem, gdyż HTZ nie tylko łagodzi objawy przekwitania, ale może również zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób układu krwionośnego, na które diabetycy są szczególnie narażeni.

Trzecim mitem jest unikanie białego cukru. Nie jest prawdą, że wystarczy niesłodkie napojów i zrezygnować z ciastek, by zahamować chorobę. Oprócz cukrów prostych, występujących właśnie w cukrze, miodzie, słodyczach i owocach, istnieją jeszcze cukru złożone. Występują one w produktach takich jak pełnoziarniste pieczywo, warzywa, brązowy ryż. Węglowodany złożone są wolniej wchłaniane, nie powodują nagłego, gwałtownego skoku poziomu glukozy we krwi, jak robią to cukry proste. Dlatego komponując posiłek należy nie tylko zrezygnować z cukru do herbaty, ale zamienić cukry proste na złożone.

Czwarty mit mówi, iż cukrzyca to choroba osób starszych, głównie mężczyzn. Prawda jest taka, że cukrzyca to choroba cywilizacyjna, która może dotknąć dzieci i dorosłych, kobiety i mężczyzn.

Większość faktów o cukrzycy została już przedstawiona we wcześniejszych częściach tekstu, Dodać można do nich to, iż stres i niezdrowy tryb życia mogą istotnie przyczynić się do powstania choroby. Wynika to m.in. z tego, że stres uwalnia hormony, które szykują organizm do walki lub ucieczki. By jedno lub drugie mogło być wykonane, organizm potrzebuje cukru, jest więc on uwalniany do krwiobiegu. W efekcie długotrwałego i nasilonego stresu może więc dojść do wystąpienia cukrzycy.

Kolejnym faktem jest, że cukrzyca typu II może przynajmniej częściowo ustąpić, jeśli osoba otyła schudnie. Dzieje się tak dlatego, że w wyniku diety obniża się poziom cukru we krwi i insulinooporność.

Trzecie prawdziwe twierdzenie o cukrzycy jest takie, że chory nie powinien pracować jako operator dźwigu, zawodowy kierowca lub pracownik wysokościowy. Jest to uwarunkowane tym, iż nagle wystąpienie śpiączki cukrzycowej niesie ze sobą zagrożenie zdrowia nie tylko chorego, ale również jego kolegów z pracy czy pasażerów.

Czwartym faktem jest, iż po długotrwałym przyjmowaniu tabletek chory musi zacząć leczenie insuliną. Wykazano, że po kilku latach rozwija się wtórna nieskuteczność doustnych leków przeciwcukrzycowych (organizm „uodparnia się” na nie). Kiedy tabletki przestają wystarczać, należy wprowadzić podawanie hormonu. [33, 34, 35]

Podsumowanie

Cukrzyca jest chorobą cywilizacyjną, dotykającą coraz większej liczby ludzi na świecie i w Polsce. Jest chorobą przewlekłą, która może wystąpić u każdego, dlatego wiedza o niej jest niezwykle istotna. Wczesne rozpoznanie symptomów i zdiagnozowanie choroby prowadzi bowiem do podjęcia szybkiego leczenia. W konsekwencji unika się poważnych powikłań cukrzycy, a także przedwczesnej śmierci. Również osoby, które same nie są dotknięte chorobą, powinny wiedzieć o niej przynajmniej podstawowe fakty, by potrafiły zachować się w obecności diabetyka i udzielić mu pomocy w razie pogorszenia jego stanu zdrowia.

Bibliografia

  1. Cukrzyca jako problem społeczny i ekonomiczny, Paweł Drągowski, Urszula Czyżewska, Eryk Cekała, Paulina Lange, Rafał Zadykowicz, Anna Sójka, Justyna Brzezińska, Polski Przegląd Nauk o Zdrowiu 2 (39) 2014, 163-166
  2. Indeks glikemiczny w żywieniu osób z cukrzycą, redakcja czasopisma Polskiej Federacji Edukacji w Diabetologii, PFED, 4/III/2008, 1-2
  3. https://apteline.pl/cukrzyca/artykuly/cukrzyca-typu-1
  4. https://apteline.pl/cukrzyca/artykuly/cukrzyca-typu-2
  5. http://www.wbc.poznan.pl/Content/168943/index.pdf
  6. https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/cukrzyca/cukrzyca-u-dzieci-przyczyny-diagnoza-sposoby-leczenia-aa-mZPf-CEZT-JMqb.html
  7. Cukrzyca ciążowa – skutki niewyrównania i podstawy regulacji glikemii, Teresa Grzelak, Elżbieta Janicka, Marta Kramkowska, Marcelina Walczak, Krystyna Czyżewska, Nowiny Lekarskie 2013, 82, 8, 163–169
  8. http://zdrowie.gazeta.pl/Zdrowie/7,101580,23086058,pierwsze-objawy-cukrzycy.html
  9. https://www.poradnikzdrowie.pl/sprawdz-sie/badania/doustny-test-obciazenia-glukoza-krzywa-cukrowa-na-czym-polega-aa-xemh-rgAe-ifAQ.html
  10. http://www.medonet.pl/zdrowie/zdrowie-dla-kazdego,cukrzyca-w-badaniach-laboratoryjnych,artykul,1700086.html
  11. https://apteline.pl/cukrzyca/artykuly/slowniczek-diabetyka/haslo/spiaczka-cukrzycowa
  12. https://apteline.pl/cukrzyca/artykuly/cukrzyca-objawy-przyczyny-dieta-badania-jak-rozpoznac-i-leczyc-cukrzyce/
  13. https://mamotoja.pl/jak-rozpoznac-stan-przedrzucawkowy,choroby-w-ciazy-artykul,22557,r1p1.html
  14. https://www.mp.pl/cukrzyca/cukrzyca/typ1/65948,cukrzyca-typu-1
  15. http://www.diabetes.org/food-and-fitness/fitness/exercise-and-type-1-diabetes.html?loc=ContentPage-lwt1d
  16. http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/recently-diagnosed/living-with-type-1-diabetes.html?loc=lwd-slabnav
  17. https://diabetyk.org.pl/intensywna-insulinoterapia-jak-osiagnac-bezpieczne-wyrownanie-glikemii/
  18. https://www.mp.pl/cukrzyca/cukrzyca/typ1/141764,jak-nauczyc-sie-liczenia-wymiennikow-weglowodanowych
  19. https://www.pompy-medtronic.pl/node/176
  20. https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/enjoy-food/eating-with-diabetes/what-is-a-healthy-balanced-diet
  21. https://apteline.pl/cukrzyca/artykuly/kawa-moze-chronic-przed-cukrzyca-typu-2/
  22. http://www.medonet.pl/zdrowie/diety,czarna-herbata-i-jagody-chronia-przed-cukrzyca,artykul,1697130.html
  23. https://apteline.pl/cukrzyca/artykuly/cukrzyca-a-alkohol-wiedza-o-procentach-procentuje/
  24. https://apteline.pl/cukrzyca/artykuly/cukrzyca-i-papierosy-to-nie-jest-dobre-polaczenie/
  25. https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/cukrzyca/powiklania-cukrzycy-wczesne-ostre-i-pozne-przewlekle-aa-bVsR-jQiF-c6WT.html
  26. https://apteline.pl/cukrzyca/artykuly/hipoglikemia-objawy/
  27. https://apteline.pl/cukrzyca/artykuly/objawy-hiperglikemii/
  28. https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/cukrzyca/powiklania-cukrzycy-wczesne-ostre-i-pozne-przewlekle-aa-bVsR-jQiF-c6WT.html
  29. https://polki.pl/zdrowie/cukrzyca,powiklania-cukrzycy-9-groznych-konsekwencji-choroby,10041783,artykul.html
  30. https://apteline.pl/cukrzyca/artykuly/przewlekle-powiklania-cukrzycy-rodzaje-przyczyny-zapobieganie-leczenie/
  31. http://www.skutecznapierwszapomoc.pl/artykuly/cukrzyca/
  32. http://www.mojacukrzyca.org/?a=karta_diabetyka
  33. http://m.mowimyjak.se.pl/zdrowie/choroby/cukrzyca-czy-znasz-prawdy-i-mity-o-cukrzycy,96_45836.html
  34. http://www.medonet.pl/magazyny/wszystko-o-cukrzycy,fakty-i-mity-o-cukrzycy,artykul,1671142.html
  35. https://www.styl.pl/zdrowie/leksykon-zdrowia/news-10-prawd-i-mitow-na-temat-cukrzycy,nId,1696708